Geschiedenis van haaraccessoires

Haarversiering behoort net als sieraden in het algemeen tot de decoratieve voorwerpen. Tegenwoordig maken we onderscheid tussen de verschillende betekenissen van het begrip ‘haarversiering’. Doorgaans wordt de term haarversiering gebruikt voor sieraden die dienen om kapsels te versieren of hun vorm op een constructieve manier vorm te geven. Anderzijds verwijst haarversiering naast deze vorm van versiering ook naar sieraden die van eigen haar zijn gemaakt.

Haarversiering als decoratie voor het haar

Haarversiering is geen uitvinding van onze moderne tijd. De historische ontwikkeling van haarversiering gaat duizenden jaren terug. Bloemen of eenvoudig hout worden al beschouwd als de eerste vormen van haarversiering. Of deze destijds al bewust werden gebruikt voor het vormgeven van kapsels, valt echter te betwisten. Tijdens de ontwikkeling van de eerste hoogontwikkelde beschavingen werd naast onderwijs, techniek en geneeskunde ook aan sieraden een veel grotere waarde gehecht. In het oude Egypte werden bijvoorbeeld gevlochten draden of gouden ornamenten in het haar gedragen. Ook binnen de Chinese dynastieën was het gebruik van houten stokken niet ongebruikelijk om het bijzonder dikke haar van Aziatische vrouwen op te steken. Als bijzonder indrukwekkende haarversiering geldt de verentooi van inheemse Amerikanen. Deze werd vaak ter versiering gebruikt, maar ook om de hiërarchische structuren binnen een stam te onderscheiden. Ook in de moderne modewereld vinden we een ontwikkeling van deze verentooi: de zogenaamde fascinators. Deze uiterst kleurrijke en veelzijdige unieke stukken worden met kleine haarklemmen en haarspelden in het haar bevestigd en betoveren het publiek met hun unieke karakter.

Tot op heden heeft haarversiering zich op zeer uiteenlopende manieren verder ontwikkeld. Inmiddels zijn er geen materiële beperkingen meer en is het mogelijk haarversiering te verkrijgen uit de meest uiteenlopende materialen, zoals hout, metalen en edelmetalen, textiel, kunststof, edelstenen en geslepen glas, tot zelfs diamant. Ook bij het aanpassen van de mooie haarversieringen aan de vorm van het hoofd heeft het nooit aan vindingrijkheid ontbroken. Zo bestaan er tegenwoordig talloze bevestigingsmogelijkheden: van de praktische haarklem en de bijzonder veilige haarspeld tot de haarlifter. Bij het creëren van een kapsel blijven daardoor geen wensen onvervuld. Haarversiering kan niet volledig worden onderscheiden van het begrip hoofddeksel. Zo geldt bijvoorbeeld de kroon als een variant van haarversiering. Naast haar hiërarchische betekenis heeft de kroon ook de betekenis van een onderscheidende decoratie. Hedendaagse visuele overblijfselen van de kroon vinden we in de zogenaamde diademen. Deze worden binnen de bruidsaccessoires tot de haarversiering gerekend en stammen af van de lauwerkrans, een krans waarmee in de oudheid de winnaar van een strijd werd gekroond.

Haarversiering als sieraad van haar

De eerste indruk van een persoon is bepalend voor het verdere contact. Het is dan ook niet verwonderlijk dat het hoofdhaar tot op de dag van vandaag een belangrijke rol speelt in ons uiterlijk. De wens om dergelijke mooie verschijningen in herinnering te bewaren, is een menselijke neiging die zo sterk is dat ook hoofdhaar aan deze behoefte aan herinnering voldoet. Al vóór de 18e eeuw werd hoofdhaar verwerkt tot kunstzinnige persoonlijke sieraden als aandenken. Hoofdhaar speelde altijd al een belangrijke rol in mythische legenden. Een van de bekendste verhalen is dat van Simson, een lid van de militaristische sekte van de nazireeërs, wier geloof dat lang haar de bron van kracht was, tot de verbeelding spreekt. De uiterst romantische band met ons haar komt ook naar voren in een Zweedse verzameling spreuken:

“Ringen en haarbanden versterken de liefde.”
(Vadstena stads tankebok)

In Denemarken, in het Rosenborgpaleis, bevindt zich een uiterst waardevolle haarband van edelmetaal met een eenvoudige sluiting van gevlochten haar. Het gaat om een zeer zorgvuldig vervaardigd en liefdevol geschenk van koning Christiaan IV (1577-1648) aan zijn echtgenote. Ook de ter dood veroordeelde koning Karel I van Engeland liet zijn trouwste volgelingen herinneringsringen na als teken van herinnering en erkenning. De toenmalige modetrend van sieraden van eigen haar werd aangewakkerd door de rampzalige financiële situatie van de toenmalige haarstylisten en pruikenmakers. Toen pruiken in de 17e en 18e eeuw bij edellieden uit de mode raakten, verlegden zij hun werkterrein naar modieuze accessoires van hoofdhaar. Aan het begin van deze ontwikkeling werden voor het vervaardigen van de sieraden meestal edelmetalen zoals goud en zilver gebruikt, maar ook parels en edelstenen. De zeer hoge waarde beperkte de klantenkring tot een kleine maar zeer welvarende groep. Tot de bekendste eigenaren behoorden naast Napoleon en admiraal Nelson ook koningin Victoria, samen met haar grote gevolg, Christina Nilsson en Jenny Lind.

In de 19e eeuw ontstonden in Europa de meest uiteenlopende kunstwerken, zoals oorbellen, armbanden, ringen, broches, halskettingen en haarportretten. Een veelvoorkomend sieraad was bijvoorbeeld de zogenaamde ‘memory-broche’. Een ‘memory-broche’ bestaat bij voorkeur uit edelmetalen en bevat een achter glas beschermde haarlok van een overleden persoon. Deze haarlok wordt ook wel een ‘Prince-of-Wales-lok’ genoemd. Deze trend hield stand tot in de 20e eeuw, maar maakte in 1925 plaats voor modieuze vernieuwingen, zoals de korte rok en de bob. Er zijn talloze redenen waarom haarversiering eeuwenlang een ongelooflijke populariteit genoot. Menselijk haar blijft, in tegenstelling tot de overige bestanddelen van ons lichaam, relatief lang intact. De chemische samenstelling, waarvan koolstof het hoofdbestanddeel vormt, maakt bewaring gedurende honderden tot zelfs duizenden jaren mogelijk.

Tegenwoordig zijn er nog maar weinig plaatsen waar sieraden van menselijk haar worden vervaardigd. Mora in Zweden geldt als een van de belangrijkste gebieden in de historische ontwikkeling van haarversiering als sieraad van eigen haar. In de plaats Våmhus worden al meer dan 200 jaar sieraden van haar gemaakt. Deze traditie ontstond vanuit de plaatselijke agrarische beweging, die in haar levensonderhoud voorzag door het ambacht van het vervaardigen van haarversieringen. Het was niet ongebruikelijk dat veel vrouwen hun landelijke thuisbasis tot zes maanden verlieten om hun artistieke vaardigheden in steden aan te bieden. Naast traditionele sieraden zijn er tot op de dag van vandaag bijzonder veel afbeeldingen bewaard gebleven waarvan de motieven van menselijk haar zijn gemaakt. Deze zogenaamde haarafbeeldingen dienden als herinnering aan een levend of overleden persoon, of aan een bijzonder belangrijke gebeurtenis, zoals een huwelijk of een doop. Sieraden van eigen haar spelen in de huidige samenleving een veel minder belangrijke rol en komen nog maar sporadisch voor. Het is dan ook niet verwonderlijk dat de persoonlijke herinnering in de vorm van hoofdhaar verloren gaat in de veel eenvoudigere, maar minder romantische techniek van de fotografie.