Geschiedenis van de haarversieringen

Haarversieringen behoren, net als sieraden in het algemeen, tot de siervoorwerpen. Tegenwoordig maken wij onderscheid tussen de verschillende betekenissen van de term „haarversieringen”. Normaal gesproken wordt de term ‘haarversieringen’ gebruikt voor sieraden die dienen om kapsels te verfraaien of qua vorm te structureren. Daarnaast verwijst ‘haarversieringen’ naast deze vorm van sieraden ook naar sieraden die van het eigen haar zijn vervaardigd.

Haaraccessoires als versiering voor het haar

Haarversieringen zijn geen uitvinding van onze moderne tijd. De historische ontwikkeling van haarversieringen kan tot enkele duizenden jaren terug worden getraceerd. Al bloemen of eenvoudig hout worden beschouwd als de eerste vorm van haarversiering. Of deze destijds al bewust werden gebruikt voor het vormgeven van kapsels, is echter omstreden. In de loop van de ontwikkeling van de eerste hoogontwikkelde beschavingen kreeg sieraden, naast onderwijs, techniek en geneeskunde, een veel grotere betekenis. In het oude Egypte werden bijvoorbeeld gevlochten draden of gouden ornamenten in het haar gedragen. Ook binnen de Chinese dynastie was het gebruik van houten staafjes niet ongebruikelijk om het bijzonder dikke haar van Aziatische vrouwen op te steken. Als bijzonder indrukwekkende haarversiering geldt de verenversiering van de Amerikaanse inheemse volkeren. Deze werd vaak gebruikt ter versiering, maar onder andere ook om de hiërarchische structuren binnen een stam aan te geven. Ook in de moderne modewereld is een ontwikkeling van deze verenversiering terug te vinden: de zogenaamde fascinator. Deze uiterst kleurrijke en veelzijdige unieke stukken worden met kleine haarklemmen en haarspelden in het haar bevestigd en betoveren het publiek met hun originaliteit.

Tot op heden heeft haarversiering zich op zeer uiteenlopende manieren verder ontwikkeld. Er zijn inmiddels geen materiële beperkingen meer – en zo is het mogelijk om haaraccessoires te verkrijgen van de meest uiteenlopende materialen, zoals hout, metalen en edelmetalen, textiel, kunststoffen, edelstenen en geslepen glas, tot en met diamant. Ook bij het aanpassen van de prachtige haaraccessoires aan de vorm van het hoofd is er nooit een gebrek aan vindingrijkheid geweest. Zo zijn er tegenwoordig, van de praktische haarklem en de bijzonder stevige haarspeld tot de haardraaier, talrijke bevestigingsmogelijkheden die bij het vormgeven van het kapsel aan alle wensen voldoen. Haarversieringen kunnen niet volledig worden onderscheiden van het begrip hoofddeksel. Zo wordt de kroon bijvoorbeeld beschouwd als een variant van de haarversiering. Naast de hiërarchische betekenis heeft de kroon ook de functie van een onderscheidende versiering. Hedendaagse visuele overblijfselen van de kroon zijn te vinden in de zogenaamde diademen. Deze worden op het gebied van bruidsversieringen tot de haarversieringen gerekend en vinden hun oorsprong in de lauwerkrans – een krans waarmee in de oudheid de winnaar van een gevecht werd gekroond.

Haarversieringen als sieraden gemaakt van haar

De eerste indruk die iemand maakt, is bepalend voor het verdere contact. Het is dan ook niet verwonderlijk dat het hoofdhaar tot op de dag van vandaag een belangrijke rol speelt in ons uiterlijk. De wens om dergelijke mooie beelden in het geheugen te bewaren is een menselijke neiging die zo sterk is dat zelfs hoofdhaar aan deze behoefte aan herinnering voldoet. Al vóór de 18e eeuw werd hoofdhaar verwerkt tot persoonlijke sieraden en kunstzinnige aandenkens. Hoofdhaar heeft in mythische legendes altijd al een grote rol gespeeld. Een van de bekendste verhalen is dat van Simson, een lid van de militaristische sekte van de Nazireeën, wier geloof dat lang haar de bron van kracht is, fascineert. De uiterst romantische band met ons haar komt ook tot uiting in een Zweedse verzameling spreuken:

“Ringen en haarbanden versterken de liefde.”
(Vadstena stads tankebok)

In Denemarken, in het Rosenborg-paleis, bevindt zich een uiterst kostbare haarband van edelmetaal met een eenvoudige sluiting van gevlochten haar. Het betreft hier een zeer zorgvuldig en liefdevol geschenk van koning Christiaan IV (1577-1648) aan zijn echtgenote. Ook de ter dood veroordeelde koning Karel I van Engeland liet zijn trouwste gevolg herdenkingsringen na als teken van herinnering en waardering. De toenmalige modetrend van sieraden gemaakt van eigen haar werd gestimuleerd door de rampzalige financiële situatie van de kappers en pruikenmakers uit die tijd. Terwijl pruiken in de 17e en 18e eeuw bij de adel uit de mode raakten, verschoof hun werkterrein naar modieuze accessoires van eigen haar. In het begin van deze ontwikkeling werd voor de vervaardiging van de sieraden meestal gebruikgemaakt van edelmetalen zoals goud en zilver, maar ook van parels en edelstenen. Door de buitengewoon hoge waarde van de producten bleef de klantenkring beperkt tot een kleine, maar zeer welgestelde groep. Tot de bekendste bezitters behoorden, naast Napoleon en admiraal Nelson, ook koningin Victoria, met inbegrip van haar grote gevolg, Christina Nilsson en Jenny Lind.

In de 19e eeuw ontstonden in Europa de meest uiteenlopende kunstwerken, zoals oorbellen, armbanden, ringen, broches, halskettingen en haarportretten. Een veelvoorkomend sieraad was bijvoorbeeld de zogenaamde „herinneringsbroche“. Een ‘Memory-broche’ is bij voorkeur vervaardigd uit edelmetalen en bevat een achter glas bewaarde haarlok van een overleden persoon. Deze haarlok wordt ook wel de ‘Prince-of-Wales-lok’ genoemd. Deze trend hield aan tot in de 20e eeuw, maar werd in 1925 verdrongen door modieuze vernieuwingen, zoals de korte rok en de bob. Er zijn tal van redenen waarom haarversieringen eeuwenlang ongelooflijk populair waren. In tegenstelling tot de overige onderdelen van ons lichaam gaat menselijk haar relatief lang mee. De chemische samenstelling – met koolstof als hoofdbestanddeel – maakt het mogelijk om het honderden tot zelfs duizenden jaren te bewaren.

Tegenwoordig zijn er nog maar weinig plaatsen waar sieraden van menselijk haar worden vervaardigd. Mora, Zweden, behoort tot een van de belangrijkste regio’s in de historische ontwikkeling van haarsieraden als sieraden van eigen haar. In het dorp Våmhus worden al meer dan 200 jaar sieraden van haar vervaardigd. Deze traditie is voortgekomen uit de plaatselijke boerenbeweging, waarbij men in het levensonderhoud voorzag door middel van het ambachtelijke vervaardigen van haarversieringen. Het was niet ongebruikelijk dat een groot aantal vrouwen hun plattelandsdorp tot wel zes maanden verliet om in de steden hun artistieke vaardigheden aan te bieden. Naast traditionele sieraden zijn er tot op de dag van vandaag bijzonder veel afbeeldingen bewaard gebleven waarvan de motieven uit menselijk haar zijn vervaardigd. Deze zogenaamde haarafbeeldingen dienden als herinnering aan een levend of overleden persoon, of aan een bijzonder belangrijke gebeurtenis, zoals bijvoorbeeld een huwelijk of een doop. Sieraden van eigen haar spelen in de hedendaagse samenleving een veel minder belangrijke rol en komen nog slechts sporadisch voor. Het is dan ook niet verwonderlijk dat de individuele herinnering in de vorm van hoofdhaar plaatsmaakt voor de veel eenvoudigere, maar minder romantische techniek van de fotografie.